Ortadoğu'nun barut fıçısı andıran coğrafyasında, Tahran'dan yükselen her ses sadece bölgesel değil, küresel bir yankı buluyor. Ancak bu kez durum farklı. Kendisini bir 'reformist' ve 'diyalog taraftarı' olarak tanımlayan İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Batı'nın beklediği 'yumuşama' mesajları yerine, İran siyasetinin en sert ve kadim kodlarından biri olan 'direniş' retoriğine sığındı. Pezeşkiyan’ın 'Onlar teslim olmamızı istiyor, İran halkı zorbalığa boyun eğmez' çıkışı, sadece bir diplomatik rest değil; aynı zamanda Tahran’ın yeni dönem stratejisinin, yaptırımların gölgesinde nasıl evrildiğinin en net kanıtıdır.
Bir Cerrahın Neşteri: Pezeşkiyan Retoriği ve İç Siyasetin Dengeleri
İran siyasetini dışarıdan izleyenler için Pezeşkiyan'ın bu sertliği şaşırtıcı gelebilir. Ancak Baş Editör olarak yaptığımız analizler gösteriyor ki; Pezeşkiyan, içerideki 'muhafazakar kanat' ile dışarıdaki 'diplomatik beklentiler' arasında çok ince bir ipte yürüyor. İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in çizdiği 'onurlu direniş' çerçevesinden çıkmadan, halkın ekonomik beklentilerini karşılamak zorunda olan bir lider var karşımızda.
'Bizim dilimiz barış dilidir, ancak barışın bedeli özgürlüğümüz ve onurumuz olamaz. Batı, teslimiyeti bir müzakere şartı olarak sunduğu sürece, Tahran’ın cevabı değişmeyecektir.'
Pezeşkiyan’ın sosyal medya üzerinden yaptığı bu açıklama, aslında ABD’nin son dönemde artırdığı ekonomik baskı ve İsrail ile olan gerilimin bir yansımasıdır. Uzmanlar, bu dilin hem içerideki radikal unsurlara bir 'güvence', hem de Washington’daki karar alıcılara bir 'kararlılık gösterisi' olduğunu vurguluyor.
Ekonomik Kuşatma ve 'Zorbalık' Kavramının Sosyolojik Karşılığı
İran halkı, onyıllardır süregelen yaptırımlar nedeniyle ağır bir ekonomik yük altında. Enflasyonun %40'ların altına düşmediği, riyalin dolar karşısında her gün eridiği bir ortamda Pezeşkiyan’ın 'zorbalığa boyun eğmeme' vurgusu, sosyolojik bir temele dayanıyor. Tarih boyunca dış müdahalelere karşı aşırı duyarlı olan İran toplumu, ekonomik krizden sorumlu tuttuğu Batı'ya karşı bu tip 'dik duruş' söylemlerini hala satın alıyor.
- Enflasyon Baskısı: İran halkının temel gıdaya erişimi zorlaşırken, hükümet suçu tamamen dış yaptırımlara atıyor.
- Döviz Krizi: Riyaldeki değer kaybı, ithalata bağımlı olan sektörleri felç etmiş durumda.
- Genç Nüfus: İşsizlik oranları artarken, Pezeşkiyan bu kitleyi 'milli onur' etrafında birleştirmeye çalışıyor.
Dünya Örnekleri: Yaptırımlar Altındaki Diğer Aktörler
İran'ın yaşadığı bu 'teslimiyet mi, direniş mi?' ikilemi, tarihte Küba'dan Kuzey Kore'ye, son dönemde ise Rusya'ya kadar pek çok ülkede karşımıza çıktı. Ancak İran’ın farkı, stratejik konumu ve nükleer kapasiteye olan yakınlığıdır. Batı dünyası, İran’ı ekonomik olarak 'boğma' stratejisiyle bir halk ayaklanması veya rejim değişikliği hedeflerken; Tahran yönetimi, 'Doğu'ya Bakış' (Look to the East) politikasıyla Çin ve Rusya ile olan bağlarını güçlendirerek bu kuşatmayı yarmaya çalışıyor.
Nükleer Dosya ve Masadaki Hayaletler
Pezeşkiyan'ın 'teslim olmayacağız' dediği nokta, aslında Nükleer Anlaşma'nın (JCPOA) geleceğidir. Trump döneminde tek taraflı olarak feshedilen anlaşma, Biden yönetiminde de bir türlü rayına oturtulamadı. İran, uranyum zenginleştirme oranlarını %60 seviyelerine çıkararak Batı'nın elindeki kozları azaltmaya çalışıyor. Bu bağlamda, Pezeşkiyan’ın söylemi, 'teslimiyet değil, eşit şartlarda müzakere' talebinin sert bir formudur.
STRATEJİK ANALİZ: SATRANÇ TAHTASINDAKİ YENİ HAMLE
Pezeşkiyan’ın açıklamaları, ABD seçimlerine (Kasım 2024) giden süreçte son derece kritik. Tahran, Trump'ın olası dönüşünden korkuyor ancak Biden yönetimine de 'bedavaya taviz vermeyeceğiz' mesajı gönderiyor. Analiz ekibimize göre; İran, önümüzdeki 6 ay boyunca bu sert söylemini koruyacak ancak kapalı kapılar ardında Umman veya Katar aracılığıyla 'ekonomik nefes borusu' açacak küçük çaplı anlaşmalara sıcak bakacaktır. Pezeşkiyan’ın 'zorbalık' vurgusu, aslında masada elini yükseltmek için kullanılan bir retorik enstrümandır. Gerçek soru şudur: Batı, İran’ın 'onurlu çıkış' kapısını açacak mı, yoksa baskıyı artırıp bölgeyi topyekun bir savaşa mı sürükleyecek?
Uluslararası Uzman Görüşleri: 'Retorik mi, Gerçek mi?'
Lozan Üniversitesi'nden Dr. Marc Depret, Pezeşkiyan'ın bu çıkışını şöyle değerlendiriyor: 'Pezeşkiyan, Reisi'nin ölümünden sonra sistemin sürekliliğini kanıtlamak zorunda. Eğer çok yumuşak davransaydı, İran içindeki derin devlet (Pasdaran) tarafından kısa sürede etkisiz hale getirilirdi.'
Öte yandan, Washington merkezli düşünce kuruluşları, Pezeşkiyan’ın bu çıkışının ABD Kongresi'ndeki İran karşıtı şahinlerin ekmeğine yağ sürdüğünü iddia ediyor. Bu kısırdöngü, Ortadoğu'daki gerilimi sürekli canlı tutan en büyük yakıt.
Sonuç: Teslimiyetin Ötesinde Bir Yol Var mı?
İran, binlerce yıllık devlet geleneği ile 'teslimiyet' kelimesini lügatinden çıkarmış bir aktör. Pezeşkiyan, bu geleneğin modern yüzü olarak, Batı'ya 'bizimle konuşmak istiyorsanız dilinizi değiştirin' diyor. Ancak küresel sistemin kuralları ve ABD'nin dolar hegemonyası, bu direnişin ekonomik maliyetini her geçen gün artırıyor. Pezeşkiyan’ın bu savaşı kazanıp kazanamayacağı, sadece kendi kararlılığına değil, aynı zamanda küresel güç dengelerinin (Çin-Rusya-ABD) Ortadoğu üzerindeki nihai mutabakatına bağlı olacaktır.
